Mijn Klacht:

De klacht richt zich tegen de wijze waarop AH haar producten aanbiedt. Deze moeten zo worden aangeboden dat direct duidelijk is of sprake is van gezonde dan wel ongezonde producten. Verwezen wordt naar de Schijf van 5.

ik verwijs naar bijgevoegde notitie.

1. Inleiding en Klacht
Onlangs heeft onafhankelijke Denktank Questionmark een rapport gemaakt met de titel “Superlijst Gezondheid 2024” (zie https://www.thequestionmark.org/download/superlist-report-nl-health-2024-v1.0.nl.pdf).
Het rapport geeft aan dat ruim 80% van de aangeboden producten in de onderzochte supermarkten ongezond zijn. De ontwikkeling van hun assortimenten, aanbiedingen en winkelinrichting is zodanig dat ongezonde producten onverminderd de boventoon blijven voeren. Voor de beoordeling of een product gezond of ongezond is, wordt aangesloten bij de Schijf van Vijf. De consument weet dat groente gezond is en chips ongezond. Maar van andere producten is de consument zich waarschijnlijk niet bewust dat deze ongezond zijn. Men koopt sommige producten niet om hun voedingswaarde, maar als gevolg van voedselpromotie of van wijze van presentatie en zichtbaarheid in de supermarkt. In het woud van aangeboden producten (Jumbo heeft er 32.000!!!), waarvan de samenstelling bij de consument niet makkelijk is te achterhalen, is het voor de consument niet eenvoudig gezonde producten te kiezen. Zo komen niet alleen bewust, maar ook onbewust ongezonde producten in de winkelwagen terecht. Voor een gezond eetpatroon (we verwijzen naar de toenemende obesitas) is het van belang dat er verandering komt in de misleiding en verleiding in de supermarkt. Het is voor de doorsnee consument moeilijk om tussen de 32.000 producten van bijv. Jumbo de 6.000 gezonde producten te vinden, met name als die verspreid en door elkaar over de winkel zijn uitgestald.
De klacht richt zich tegen de wijze waarop de supermarkten Albert Heijn, Jumbo, Lidl, Dirk van den Broek, ALDI Nederland, Plus en Ekoplaza reclame maken voor hun producten in reclamefolders en in de winkel, waarbij het onduidelijk is of een product gezond dan wel ongezond is. Deze reclame is een bedreiging voor de lichamelijke volksgezondheid, dus in strijd met art. 4 van de Nederlandse Reclame Code (hierna: NRC), is oneerlijk, dus in strijd met art. 7 van de NRC en/of misleidend, dus in strijd met art. 8.2 van de NRC.
In hoofdstuk 2 gaan wij in op het huidige economische systeem en de invloed die dit systeem heeft op de reclame zoals die nu plaatsvindt.
In hoofdstuk 3 gaan wij in op de definitie van reclame en in hoeverre het uitstallen van producten in de supermarkt als reclame moet worden beschouwd.
In hoofdstuk 4 gaan we in op de klacht en in hoofdstuk 5 worden oplossingen om toekomstige klachten te voorkomen aangedragen.

2. Het huidige economische systeem
Economieën waren vroeger meestal georganiseerd rondom het principe van “gebruikswaarde”. Dingen werden gekocht om op dat moment te gebruiken, zoals voeding en kleren. Een bakker produceert brood, verkoopt dat voor geld en investeert om weer brood te maken onder aftrek van geld om zelf van te leven. Dit kleine bedrijf is niet een echt kapitalistisch bedrijf omdat de winst is gebaseerd op een bepaald idee van gebruikswaarde. Een ander voorbeeld is de “kruidenier” van 75 jaar geleden met een assortiment voedselproducten van waarschijnlijk niet meer dan 1.000. Het aanbod echt ongezonde producten, zoals die nu in de supermarkt worden aangeboden, was toentertijd maar een heel klein deel van die 1.000 producten en zeker niet 80% van het huidige grote aanbod producten.
Het kenmerk van het echte kapitalisme is dat “waarde” anders wordt berekend. Het oogmerk is om te produceren en te verkopen met als enig doel: winst maken! De “ruilwaarde” is belangrijk, niet de gebruikswaarde. Doel is niet dezelfde winst te behalen om van te leven zoals de bakker, maar de winst te investeren om nog meer winst te maken dan het jaar daarvoor. Winst wordt kapitaal om weer te investeren om nog meer kapitaal te creëren voor de eigenaren/aandeelhouders. Het staat compleet los van welk idee van menselijke behoefte ook.
Het gevolg is dat bedrijven steeds weer nieuwe producten op de markt brengen. Dat is de reden dat het assortiment producten in supermarkten is gestegen van een 1.000 tot 10.000-den. Steeds worden weer nieuwe producten toegevoegd, veelal ongezonde producten en niet omdat de consument daar om heeft gevraagd, maar om daarmee winst te genereren. Dat wil niet zeggen dat deze producten niet worden gekocht. De consument wordt verleid om die producten te kopen met reclamecampagnes en door ze op een bepaalde manier uit te stallen in de supermarkt.
Vergelijk het met Tik Tok. Niemand, echt niemand heeft 25 jaar geleden gevraagd, wanneer er nu eens een Tik Tok zou worden ontwikkeld. Het is er en miljoenen, zo niet miljarden zijn verleid er gebruik van te maken zonder bewust te zijn van de data die zij beschikbaar stellen aan de eigenaar!

3. Wat is reclame en in hoeverre moet het uitstallen van producten in de supermarkt als reclame worden beschouwd.
Art. 1 van de NRC formuleert reclame als volgt:
“Onder reclame wordt verstaan: Iedere openbare en/of systematische directe dan wel indirecte aanprijzing van goederen, diensten en/of denkbeelden door een adverteerder of geheel of deels ten behoeve van deze, al dan niet met behulp van derden. Onder reclame wordt mede verstaan het vragen van diensten. Adverteerder is een organisatie of een persoon niet zijnde een consument.”
In de toelichting van dit artikel zijn vormen van reclame, zij het niet uitputtend, opgenomen.
Van belang is dat een (georganiseerd) mechanisme kan worden beschreven door middel waarvan de directe of indirecte aanprijzing van goederen, diensten en/of denkbeelden plaatsvindt c.q. heeft plaatsgevonden.
Wikipedia formuleert reclame als volgt:
“Reclame is een vorm van communicatie met het doel potentiële klanten over te halen tot aanschaf van producten en diensten. Veel reclame is dan ook bedoeld om consumptie te bevorderen”.
Terwijl de NRC spreekt over “aanprijzen” van goederen, diensten en/of denkbeelden, heeft Wikipedia het over het “overhalen” van potentiële klanten tot aanschaf van producten en diensten. Synoniem van aanprijzen is aanraden of aanbevelen. Synoniem van overhalen is overreden of ompraten of verlokken. Zelfs omkopen wordt genoemd bij overhalen!
Kortom, reclame heeft als primair doel om gedragsverandering onder mensen te bevorderen met de bedoeling producten of diensten af te nemen. Niet van belang is of het product of dienst een echte gebruikswaarde heeft, dan wel gezond of ongezond is. De te verwachten winst op het product of dienst is de belangrijkste drijfveer.
Het aanbieden van producten in een reclamefolder, in TV-reclame, op het internet, bij sportwedstrijden, op sponsorborden, enz. is zonder meer te beschouwen als reclame in de zin van art. 1 van de NRC.
Eerder hebben wij vermeld dat in de toelichting op de definitie van reclamevormen van reclame, zij het niet uitputtend, zijn opgenomen. Genoemd kan worden een oudere reclamevorm zoals het etaleren van producten. Waar vroeger niet alle producten zichtbaar waren in de winkel, worden in de huidige supermarkten alle producten geetaleerd ofwel tentoongesteld om de mogelijke koper te verleiden het te kopen. Er is in de supermarkt nagedacht over de wijze waarop en waar producten in de winkelruimte worden uitgestald. De bedoeling is de consument te verleiden zoveel mogelijk producten te kopen. Een bekend voorbeeld is het plaatsen van mogelijk aantrekkelijke maar meestal ongezonde producten bij de kassa. Het presenteren van de producten in de winkel is een vorm van productplaatsing met de bedoeling de aandacht van de consument te trekken en te helpen bij het stimuleren van impulsieve aankopen.
Het uitstallen van alle te verkopen producten in de winkel en dan ook nog op een bepaalde manier, eventueel met het al dan niet aangeven van aanbiedingen, moet worden beschouwd als reclame in de zin van art. 1 NRC en is onderdeel van “instore marketing”.

4. De klacht
De klacht richt zich tegen de supermarkten Albert Heijn, Jumbo, Lidl, Dirk van den Broek, ALDI Nederland, Plus en Ekoplaza. In deze supermarkten heeft Denktank Questionmark vastgesteld dat er meer dan 80% ongezonde producten worden aangeboden.
Nu zouden supermarkten kunnen zeggen, dat zij de aangeboden producten niet maken en dat de producenten verantwoordelijk zijn voor de informatie op het product zelf. Daarvoor zijn wettelijke regels en daar houden de producenten zich aan. Dat dan niet of niet steeds duidelijk is of een product gezond of ongezond is, vinden zij geen verantwoordelijkheid van de supermarkt. Op zich lijkt dat te kloppen, maar dat wil niet zeggen dat de supermarkten geen verantwoordelijkheid hebben. De producenten verkopen de producten niet aan de consument, dat doet de supermarkt.
Wij wijzen de supermarkten op hun verantwoordelijkheid eerlijk te zijn over het feit of een product gezond of ongezond is. En of door de wijze waarop producten worden uitgestald dan wel in reclamefolders worden aangeboden geen sprake is van misleiding van de consument. Uiteraard heeft de consument zelf de keuze om ook ongezonde producten te kopen, maar hij/zij moet wel weten of een product gezond of ongezond is en daar ligt een verantwoordelijkheid voor de supermarkt.
Het belang van het onderscheid gezond/ongezond is groot gezien de consequenties die het consumeren van ongezonde producten heeft of kan hebben op de lichamelijke gezondheid van consumenten. Immers, de laatste jaren nemen ziekten zoals darmkanker, overgewicht, diabetes type 2, hart- en vaatziekten, lichaamsverzuring, hoge bloeddruk en te hoog cholesterol drastisch toe als gevolg van het eten van ongezonde producten.
Als wij als doorsnee consument de supermarkt bezoeken is het voor ons moeilijk, zo niet onmogelijk, gezonde van ongezonde producten te onderscheiden. Allereerst staan gezonde en ongezonde producten door elkaar. Weliswaar zijn op de verpakking van elk product de ingrediënten vermeld en voor een deel van de producten de Nutri-score, maar dat is veelal of te ingewikkeld of te onduidelijk om te bepalen of er sprake is van een gezond product.
Consumenten hebben het idee dat ze zelf bepalen wat ze eten, maar de beschikbaarheid van ongezond voedsel is zo dominant dat er geen sprake is van een eerlijke keuze. Consumenten worden continu verleid tot het maken van ongezonde keuzes, waardoor het moeilijk is om gezond te eten en te drinken.
Toelichting ingrediënten van het product:
Dankzij EU-regels wordt op de etiketten basisinformatie vermeld, zoals welke ingrediënten en allergenen het product bevat en hoe je het het beste kunt bewaren. Maar de ruimte voor ‘vrijwillige informatie’ die bedrijven daarnaast op het etiket mogen zetten, is groot. Door hiaten in de wetgeving mogen fabrikanten veel. Zo is het op het moment niet verboden om ongezonde producten met veel vet en suiker aan te prijzen als ‘eiwitrijk’ en duiken er steeds vaker niet-gereglementeerde gezondheidsclaims over plantaardige stoffen op etiketten op, zoals ‘verbetert de fysieke prestaties’, zelfs als deze niet wetenschappelijk bewezen zijn. Bijna niemand kijkt op etiketten van een product om vast te stellen, als je dat al kunt, wat en hoeveel er van iets “slechts” in zit. Als je dat in een oogopslag kunt zien word je je er beter bewust van en gaan fabrikanten meer hun best doen om hun producten gezonder te maken en zo steken ze elkaar aan om te concurreren. In het algemeen is het voor de doorsnee consument moeilijk, zo niet onmogelijk aan de hand van informatie over de producten op de etiketten te beoordelen of een product gezond is.
Toelichting Nutri-Score:
De Nutri-Score wordt met de letters A t/m E op een aantal producten vermeld. Heeft een product de donkergroene Nutri-Score A, dan heeft het een betere samenstelling dan een zelfde soort product met een oranje Nutri-Score D. Voorbeeld: ontbijtkoek met een donkergroene A is een betere keuze dan ontbijtkoek met een oranje D. Dat betekent niet dat een product met een donkergroene A of B gezond is. Maar wel dat het een betere keuze is dan hetzelfde soort product met een oranje D. Het is dus niet de bedoeling muesli te vergelijken met pindakaas.
Het grootste probleem met de Nutri-score is dat hij niet aansluit bij de Schijf van Vijf. De Nutri-score geeft alleen de relatieve gezondheid aan van een product binnen zijn categorie. Als een diepvriespizza of een saus een groene A of B scoort, dan is die niet per se gezond, maar wel minder ongezond dan andere sauzen en pizza’s in dezelfde categorie.
Bovendien lost de Nutri-score het belangrijkste probleem niet op. 80% van de het aanbod in de supermarkt is ongezond en wordt niet gezond door de Nutri-score. Fabrikanten overladen ons met rotzooi. In die ongezonde hooiberg moeten wij een paar gezonde spelden zien te vinden. Dat is bijna onbegonnen werk.
Wij zijn van mening dat de supermarkten Albert Heijn, Jumbo, Lidl, Dirk van den Broek, ALDI Nederland, Plus en Ekoplaza geen reclame mogen maken voor de door hen aangeboden producten (dus ook niet door middel van uitstalling in de winkel) zonder duidelijk aan te geven of een product gezond dan wel ongezond is.
Art. 4 van de NRC zegt: “Reclame mag niet nodeloos kwetsend zijn, noch een bedreiging inhouden voor de geestelijke en/of lichamelijke volksgezondheid”.
Naar onze mening is het niet goed aangeven in de winkel welke producten gezond en ongezond zijn, in strijd met de artikelen 4 van de NRC. Immers als de consument niet direct kan zien of een product gezond is, is de kans van kiezen van ongezonde producten groot met alle gevolgen voor de lichamelijke volksgezondheid van dien. En de gevolgen zijn nu al goed merkbaar gezien de aandacht voor bijv. toenemende obisitas. In Chili moet op elk voedselprodukt een zwarte sticker met informatie over verzadigde vetten, suikers en zout worden geplaatst om consumenten op een snelle en eenvoudige manier te infromeren over de mate van gezondheid van het product. Het blijkt dat door het gebruik van deze stickers een groot aantal Chilenen van obesitas is afgekomen!
Art. 7 van de NRC zegt: “Reclame mag niet oneerlijk zijn. Reclame is oneerlijk wanneer zij in strijd is met de vereisten van professionele toewijding en het economische gedrag van de gemiddelde consument die zij bereikt of op wie zij gericht is met betrekking tot het product wezenlijk verstoort of kan verstoren. Misleidende reclame en agressieve reclame zijn in ieder geval oneerlijk”.
Toelichting bij art.7: “Indien reclame op een bepaalde groep consumenten gericht is, zal de reclame het economisch gedrag van het gemiddeld lid van die groep moeten verstoren alvorens sprake kan zijn van oneerlijkheid. Reclame die op voor de adverteerder redelijkerwijs voorzienbare wijze het economische gedrag van slechts een duidelijk herkenbare groep consumenten wezenlijk verstoort of kan verstoren, namelijk van consumenten die wegens een mentale of lichamelijke handicap, hun leeftijd of goedgelovigheid bijzonder vatbaar zijn voor die reclame en of voor de onderliggende producten, wordt beoordeeld vanuit het gezichtspunt van het gemiddelde lid van die groep. Het economische gedrag van consumenten wezenlijk verstoren betekent reclame gebruiken om het vermogen van de consument om een geïnformeerd besluit te nemen merkbaar te beperken, waardoor de consument tot een transactie besluit waartoe hij anders niet had besloten”.
Naar onze mening is het niet goed aangeven in de winkel welke producten gezond en ongezond zijn, in strijd met de artikel 7 van de NRC. Door de wijze waarop de producten in de supermarkt worden tentoongesteld en in advertenties worden aangeboden, in samenhang met de productinformatie op het product, wordt het economische gedrag van de gemiddelde consument die zij bereikt of op wie zij gericht is met betrekking tot het product wezenlijk verstoort of kan worden verstoord namelijk van consumenten die wegens goedgelovigheid bijzonder vatbaar zijn voor die reclame en of voor de onderliggende producten. De consument weet niet meer welke producten gezond en ongezond zijn. Reclame voor de door de supermarkten aangeboden producten (dus ook door middel van uitstalling in de winkel) zonder duidelijk aan te geven of een product gezond dan wel ongezond is, is oneerlijke reclame dus in strijd met art. 7 van de NRC.
Art 8.2 van de NRC zegt: “Misleidend is elke reclame die gepaard gaat met onjuiste informatie of voor de gemiddelde consument onduidelijk of dubbelzinnig is ten aanzien van bijvoorbeeld een of meer van de onder a t/m g genoemde elementen, en de gemiddelde consument ertoe brengt of kan brengen een besluit over een transactie te nemen dat hij anders niet had genomen…….:
2. de voornaamste kenmerken van het product, zoals …….risico’s ….”
Naar onze mening wordt een van de voornaamste kenmerken van de producten, te weten is het gezond of niet en de risico’s een ongezond product te kiezen met alle (gezondheids)problemen van dien, niet op het product vermeld zodat de consument kan worden misleid het product te kopen.

5 Conclusie en oplossingen om toekomstige klachten te voorkomen
Het is voor de consument op dit moment onduidelijk of een door de supermarkt aangeboden product gezond is of niet. Hij/zij kan dus niet een goede en overwogen keuze maken. Dat is oneerlijk, er sprake van misleiding en een bedreiging voor de volksgezondheid (zoals obesitas). Juist supermarkten kunnen daarvoor een oplossing aandragen. Het meest effectief zou zijn als producenten zelf op het product aangeven of het gezond dan wel ongezond is en waarom. Nog beter zou het zijn als al die slechte toevoegingen in een product niet gedaan zouden worden. Als je in een oogopslag kunt zien of een product ongezond is word je je er beter bewust van en gaan fabrikanten meer hun best doen om hun producten gezonder te maken en zo steken ze elkaar aan om te concurreren. Zover is het nog niet.

De supermarkt kan dus zelf actie ondernemen, zoals bijvoorbeeld:
Gezonde en ongezonde producten apart van elkaar uitstallen in de winkel. Als je de supermarkt binnenkomt staan er eerst alleen gezonde producten en na de rode lijn alleen ongezonde producten.
In overleg met de producenten producten voorzien van een duidelijk sticker “gezond” dan wel “ongezond”. Het is dan niet nodig dat gezonde producten apart van ongezonde producten worden uitgestald. Hiervoor is al aangegeven hoe in Chili de keuze van de consument wordt beinvloed. Op elk product zitten een of meer zwarte stickers waarop is vermeld of het product rijk is aan verzadigde vetten, rijk is aan calorien, rijk is aan suikers en/of rijk is aan zouten. De Chileen maakt daardoor beter overwogen aankoopkeuzes, waarbij in ieder geval is gebleken dat het aantal obisitas gevallen is afgenomen!
Supermarkten kunnen hun klanten via het assortiment stimuleren om meer gezonde en minder ongezonde producten te kopen. Door ervoor te zorgen dat het aanbod waar mogelijk grotendeels binnen de Schijf van Vijf valt en aansluit bij landelijke afspraken, kunnen zij de keuze voor gezonde producten eenvoudiger en toegankelijker maken. Voedselpromoties hebben een grote invloed op het aankoop- gedrag van consumenten. Supermarkten kunnen deze kracht gebruiken om gezondere keuzes te bevorderen door promoties meer te richten op gezonde producten.
Tot slot: Een voorbeeld van het nemen van eigen verantwoordelijkheid door supermarkten is het verwijderen van rookwaren uit het assortiment. Supermarkten zijn dus in staat om de reclame voor gezonde en ongezonde producten aan te passen aan wensen van de maatschappij!

Hoorn, 22 mei 2025

Onno Schweers,

Adres: Karperkuilkade 10, 1621 MP Hoorn
Mail: [email protected]
Tel.: 31628111182

Gewenste Oplossing:

Zie mijn voorstel in de notitie die ik bij de klacht heb gevoegd. Dus producten zodanig aanbieden dat direct duidelijk is of een product (on)gezond is. Verwezen wordt naar de Schijf van 5.