Mijn Klacht:

Nederlandse providers houden zich niet aan sancties tegen Rusland
Deel dit artikel
Roel van Niekerk
redacteur-verslaggever Nieuwsuur

Fleur Damen
redacteur-verslaggever Nieuwsuur
Meerdere Nederlandse providers en socialemediabedrijven houden zich niet aan de Europese sanctiewetgeving tegen Rusland, zeggen onderzoekers en sanctierechtadvocaten tegen Nieuwsuur.

Als gevolg van de Europese sancties mogen tientallen Russische media in Nederland en de Europese Unie op geen enkele wijze beschikbaar zijn. Maar in veel gevallen zijn ze dat wel. Na vragen van Nieuwsuur haalden de drie grote Nederlandse providers – KPN, VodafoneZiggo, en Odido – meerdere websites van gesanctioneerde mediabedrijven offline. Waaronder een livestream van het Russische legerkanaal en de website van Russia Today.

Sancties

Sinds de Russische invasie in Oekraïne begin 2022 gelden Europese sancties tegen Russische mediabedrijven en persoonlijkheden. Het doel is aan de ene kant voorkomen dat Russische propaganda in Europa wordt uitgezonden, en aan de andere kant het bestraffen van Rusland, zegt sanctierechtadvocaat Yvo Amar. De sancties gelden voor alle platforms: satelliet-tv, sociale media, websites en televisiezenders, benadrukt de Europese Commissie.

Maar de websites van veel van de gesanctioneerde Russische media zijn vaak nog gewoon bereikbaar. Veel internetserviceproviders in Europa houden zich op dit moment niet aan Europese wetgeving, concludeert Niels ten Oever van de Universiteit van Amsterdam, die met zijn collega’s de gesanctioneerde websites monitort.

Tot een soortgelijke conclusie komt ook onderzoeker Pablo Maristany de las Casas, van ISD Global: We hebben de drie grootste internetproviders in Duitsland, Frankrijk, Italië, Polen, Tsjechië en Slowakije gecontroleerd. Daaruit bleek dat minder dan een kwart van de websites in deze landen bij hun drie grootste providers werden geblokkeerd.

Sociale media

Ook op sociale media is gesanctioneerd materiaal te vinden, concludeerden de Europese NGO’s Alliance4Europe en Science Feedback afgelopen jaar. We kwamen erachter dat bijna 800 gesanctioneerde kanalen uit Rusland en Belarus nog steeds actief waren op socialemediaplatforms, met gezamenlijk tientallen miljoenen volgers.

Neem bijvoorbeeld het YouTube-kanaal van Arkady Mamontov, een bekende presentator van staatszender Rossiya. Zijn kanaal heeft bijna een half miljoen volgers. Daar vind je onder meer een door Mamontov gepresenteerde propagandafilm over de gevluchte Russische oppositie, met bijna vijf miljoen kijkers.

Nieuwsuur
Maar Mamontov staat op een Europese sanctielijst, net als Rossiya. Dat betekent dat er op geen enkele wijze zaken mag worden gedaan met hem: niet direct, en niet indirect, zegt sanctierechtadvocaat Heleen over de Linden. Daar valt ook de mogelijkheid om uit te zenden onder.

Toch staat zijn account op YouTube nog altijd online, ook na vragen van Nieuwsuur. Google wil na meerdere verzoeken niet reageren. Dat verbaast de sanctierechtadvocaten. Je zou denken dat socialemediaplatforms of internetproviders dit gewoon kunnen stopzetten, zegt Amar. Ik vind dat ook wel ernstig.

Omzeiling

NGO’s als Reporters Without Borders en Nederlandse Europarlementariërs van verschillende partijen laten Nieuwsuur weten dat betere handhaving noodzakelijk is. Bij piraterij, zoals het illegaal verspreiden van films, wordt heel effectief gehandhaafd, zegt europarlementariër Bart Groothuis (VVD). Hierbij is dat een stuk minder. Dat ondermijnt de doelstellingen van de sancties, dus dat is een slechte zaak.

In Nederland worden de sancties gehandhaafd via het strafrecht, door het Openbaar Ministerie (OM), zegt sanctierechtadvocaat Amar. Dat heeft beperkte capaciteit en kijkt vooral naar de exportsancties en de omzeiling daarvan. Een nieuwe sanctiewet die de handhaving in Nederland moet vereenvoudigen, ligt op dit moment bij de Raad van State. Als die wet ingaat, kun je ook boetes opleggen aan bedrijven, zonder dat het meteen leidt tot een gevangenisstraf, zegt Amar.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken laat op vragen van Nieuwsuur weten dat iedereen zich aan de wet moet houden, ook de internetproviders in Nederland. Tegen schendingen van sancties kunnen de FIOD en het OM strafrechtelijk optreden.

Kleine providers tegen sanctiewetten
Niet iedereen is het eens met de sanctiewetten. Een groep kleine Nederlandse providers en de vakbond voor journalisten stapten naar de rechter. Zij willen van de sancties af, omdat ze die in strijd met het open internet en vrijheid van meningsuiting vinden. Eerder dit jaar verloren ze hun zaak, en dus blijven de sancties gelden. Ook de Nederlandse toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) benadrukte dat de sancties niet in strijd zijn met regels over het open internet.

Maar van handhaving is amper sprake, constateren betrokkenen. In Frankrijk gebeurt eerder dit jaar wél wat: de toezichthouder blokkeert een aantal Russische websites en stuurt waarschuwingsbrieven.
Een reden voor de beperkte handhaving is dat het technisch lastig kan zijn, zeggen de providers tegen Nieuwsuur. De internetadressen van websites kunnen bijvoorbeeld veranderen, wat blokkades moeilijk maakt. Ook komen er soms nieuwe websites bij.

Europarlementariër Groothuis pleit daarom voor een centraal Europees loket voor bedrijven dat de sancties verduidelijkt voor bedrijven. Breng daar financiële, juridische en technologische kennis bij elkaar voor bedrijven die de sancties moeten uitvoeren. Het is belangrijk dat zoiets eindelijk wordt ingericht.

Dit probleem gaat veel verder dan het niet naleven van sancties tegen mediabedrijven, zegt europarlementariër Thijs Reuten (Groenlinks-PvdA). Het ontduiken en omzeilen van sancties is helaas wijdverspreid. EU-lidstaten moeten door de Europese Commissie worden aangesproken op het onvoldoende aanpakken van dit soort praktijken.